Miłorząb japoński po 40. roku życia
Miłorząb japoński od lat jest jednym z najpopularniejszych preparatów „na pamięć i krążenie”, a po czterdziestce sięga po niego coraz więcej osób. Redakcja przyjrzała się, co faktycznie wykazały duże badania kliniczne, komu miłorząb może pomóc, a komu zaszkodzić.
Miłorząb japoński – roślina i ekstrakt
Miłorząb dwuklapowy (Ginkgo biloba) uchodzi za jedno z najstarszych żyjących gatunków drzew – jego przodkowie rośli już w czasach dinozaurów. W Europie od dziesięcioleci wykorzystuje się nie nasiona, znane z tradycyjnej medycyny chińskiej, lecz liście, z których otrzymuje się standaryzowane ekstrakty.
Najlepiej przebadany jest ekstrakt oznaczany kodem EGb 761. Typowa standaryzacja obejmuje około 22–27% glikozydów flawonowych i 5–7% laktonów terpenowych (ginkgolidy A, B, C oraz bilobalid), przy jednoczesnym ograniczeniu kwasów ginkgolowych do bardzo niskiego poziomu, ponieważ mogą one działać alergizująco i toksycznie.
Składnikom ekstraktu przypisuje się działanie przeciwutleniające, poprawę właściwości reologicznych krwi oraz wpływ na mikrokrążenie. Ginkgolid B jest antagonistą czynnika aktywującego płytki (PAF), co tłumaczy zarówno część potencjalnych korzyści, jak i ryzyko związane z krzepnięciem.
W Polsce miłorząb występuje w dwóch kategoriach: jako lek roślinny ze standaryzowanym ekstraktem, oceniony przez Europejską Agencję Leków (EMA) w monografii Komitetu ds. Produktów Leczniczych Roślinnych, oraz jako składnik suplementów diety, w których standaryzacja i dawka mogą być bardzo różne.
Dlaczego po czterdziestce?
Czterdziesty rok życia nie jest magiczną granicą, ale właśnie w tym okresie wiele osób zaczyna zauważać subtelne zmiany: trudniej się skupić przy zmęczeniu, częściej zapomina się drobne rzeczy, spada tolerancja na brak snu. Do tego dochodzą pierwsze problemy krążeniowe, np. uczucie zimnych dłoni i stóp.
Miłorząb kojarzy się przede wszystkim z „pamięcią i krążeniem”, dlatego to właśnie osoby w średnim wieku stanowią dużą grupę jego użytkowników. Warto jednak oddzielić marketing od dowodów: większość dużych badań przeprowadzono u osób po 65.–75. roku życia, często z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi.
U zdrowych osób w średnim wieku badania nad poprawą pamięci dawały wyniki niespójne – niektóre krótkie próby sugerowały niewielkie korzyści w wybranych testach, inne nie wykazały żadnego efektu. Trudno więc mówić o „wzmacnianiu” sprawnego umysłu.
Dla osób aktywnych fizycznie pojawia się też pytanie o wydolność. Badania nad wpływem miłorzębu na wyniki sportowe są nieliczne i nie dostarczają przekonujących dowodów na poprawę osiągów.
Co wykazały duże badania
Najważniejsze dane pochodzą z dużych, długoterminowych badań randomizowanych. Amerykańskie badanie GEM (Ginkgo Evaluation of Memory), obejmujące ponad 3000 osób w wieku 75 lat i starszych, nie wykazało, by ekstrakt w dawce 240 mg dziennie zmniejszał ryzyko demencji ani spowalniał spadek funkcji poznawczych.
Francuskie badanie GuidAge, prowadzone przez pięć lat u osób po 70. roku życia zgłaszających problemy z pamięcią, również nie potwierdziło skuteczności w zapobieganiu chorobie Alzheimera. Przegląd Cochrane z 2009 roku określił dowody na korzyści kliniczne w zaburzeniach poznawczych jako niespójne i niewiarygodne.
Nieco lepiej wypadają badania u osób z już rozpoznanym łagodnym otępieniem, w których część analiz sugerowała umiarkowaną poprawę objawów i codziennego funkcjonowania przy dawce 240 mg dziennie. Na tej podstawie EMA uznała ugruntowane zastosowanie standaryzowanego ekstraktu w poprawie związanych z wiekiem zaburzeń poznawczych i jakości życia w łagodnej demencji.
W chromaniu przestankowym, czyli bólu nóg podczas chodzenia spowodowanym miażdżycą, przegląd Cochrane z 2013 roku nie wykazał istotnej klinicznie korzyści.
Bezpieczeństwo i interakcje
Standaryzowany ekstrakt z liści miłorzębu jest na ogół dobrze tolerowany. Najczęstsze działania niepożądane to łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe, bóle głowy, zawroty głowy i reakcje skórne. Problemem może być natomiast przyjmowanie surowych lub prażonych nasion, które zawierają ginkgotoksynę – związek mogący wywoływać drgawki.
Najwięcej uwagi poświęca się ryzyku krwawień. Metaanaliza Kellermanna i Kloft z 2011 roku nie wykazała zwiększonego ryzyka krwawień przy stosowaniu standaryzowanego ekstraktu w badaniach kontrolowanych, jednak opisy przypadków i mechanizm działania nakazują ostrożność. Po czterdziestce coraz więcej osób przyjmuje leki wpływające na krzepnięcie.
| Grupa leków lub sytuacja | Potencjalny problem | Zalecenie |
|---|---|---|
| Leki przeciwkrzepliwe (np. warfaryna, NOAC) | Teoretycznie większe ryzyko krwawień | Nie łączyć bez zgody lekarza |
| Kwas acetylosalicylowy, klopidogrel | Nasilenie działania przeciwpłytkowego | Konsultacja z lekarzem |
| Niesteroidowe leki przeciwzapalne | Ryzyko krwawień z przewodu pokarmowego | Ostrożność przy regularnym stosowaniu |
| Planowany zabieg operacyjny lub stomatologiczny | Ryzyko krwawienia okołozabiegowego | Odstawić z wyprzedzeniem, poinformować lekarza |
| Padaczka | Opisywano przypadki obniżenia progu drgawkowego | Unikać lub stosować tylko po konsultacji |
Ze względu na brak danych miłorzębu nie powinny stosować kobiety w ciąży i karmiące piersią. Miłorząb nie znajduje się na liście substancji zakazanych WADA, ale wieloskładnikowe preparaty „na koncentrację” mogą zawierać niezadeklarowane stymulanty.
Jak wybierać i stosować miłorząb
Jeśli po rozważeniu dowodów i konsultacji z lekarzem chcesz wypróbować miłorząb, kluczowe jest wybranie preparatu o znanej standaryzacji. Dawki w badaniach klinicznych mieściły się zwykle w zakresie 120–240 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie, przyjmowanego w jednej lub dwóch porcjach.
Przy wyborze produktu warto zwrócić uwagę na następujące elementy:
- informację o standaryzacji na flawonoidy i laktony terpenowe;
- niską deklarowaną zawartość kwasów ginkgolowych;
- rodzaj produktu – lek roślinny przechodzi ocenę jakości, suplement diety jedynie zgłoszenie;
- brak dodatku innych składników o działaniu na krzepnięcie (np. wysokie dawki oleju rybiego, czosnku) bez wiedzy lekarza;
- realistyczny czas oceny – w badaniach efekty oceniano po co najmniej kilku tygodniach.
Jeśli po 2–3 miesiącach nie zauważysz żadnej różnicy, kontynuowanie suplementacji nie ma większego sensu. Nagłe lub postępujące problemy z pamięcią w średnim wieku wymagają diagnostyki lekarskiej – mogą wynikać m.in. z niedoczynności tarczycy, niedoboru witaminy B12, depresji czy zaburzeń snu.
Najlepiej udokumentowanymi sposobami ochrony funkcji poznawczych po czterdziestce pozostają regularna aktywność fizyczna, kontrola ciśnienia tętniczego, sen, aktywność umysłowa i społeczna oraz ograniczenie alkoholu.
Wnioski redakcji
Miłorząb japoński to jeden z najlepiej przebadanych surowców roślinnych, ale duże badania nie potwierdziły, by chronił przed demencją u osób starszych.
U zdrowych osób po 40. roku życia dowody na poprawę pamięci są niespójne, a największe znaczenie praktyczne mają kwestie bezpieczeństwa – szczególnie interakcje z lekami wpływającymi na krzepnięcie.
Jeśli decydujesz się na miłorząb, wybieraj standaryzowane ekstrakty i omów ich stosowanie z lekarzem, zwłaszcza przy przyjmowaniu leków.
Zachęcamy do lektury naszych artykułów o kwasach omega-3 a funkcjach poznawczych, o rodioli różowej jako adaptogenie oraz o badaniach kontrolnych, które warto wykonywać po czterdziestce.
Bibliografia
- DeKosky ST, Williamson JD, Fitzpatrick AL, et al. Ginkgo biloba for prevention of dementia: a randomized controlled trial. JAMA. 2008;300(19):2253–2262.
- Snitz BE, O'Meara ES, Carlson MC, et al. Ginkgo biloba for preventing cognitive decline in older adults: a randomized trial. JAMA. 2009;302(24):2663–2670.
- Vellas B, Coley N, Ousset PJ, et al. Long-term use of standardised Ginkgo biloba extract for the prevention of Alzheimer's disease (GuidAge): a randomised placebo-controlled trial. Lancet Neurol. 2012;11(10):851–859.
- Birks J, Grimley Evans J. Ginkgo biloba for cognitive impairment and dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2009;(1):CD003120.
- Nicolaï SP, Kruidenier LM, Bendermacher BL, et al. Ginkgo biloba for intermittent claudication. Cochrane Database Syst Rev. 2013;(6):CD006888.
- Kellermann AJ, Kloft C. Is there a risk of bleeding associated with standardized Ginkgo biloba extract therapy? A systematic review and meta-analysis. Pharmacotherapy. 2011;31(5):490–502.
- European Medicines Agency, Committee on Herbal Medicinal Products. European Union herbal monograph on Ginkgo biloba L., folium. London: EMA; 2015.
