GGTP powyżej lub poniżej normy: przyczyny u sportowców i co robić
Wynik GGTP poza normą potrafi zaniepokoić, zwłaszcza gdy w tym samym badaniu podwyższone są też inne enzymy. U osób trenujących interpretacja prób wątrobowych ma swoją specyfikę. Redakcja wyjaśnia, co może podnosić lub obniżać GGTP i jak rozsądnie postępować.
Czym jest GGTP i co mierzy badanie
Gamma-glutamylotranspeptydaza (GGTP, w skrócie także GGT) to enzym obecny w błonach komórkowych wielu narządów – wątroby, dróg żółciowych, nerek, trzustki. W surowicy krwi pochodzi jednak głównie z wątroby i dróg żółciowych, dlatego jej oznaczenie należy do podstawowego panelu tzw. prób wątrobowych, obok ALT, AST, fosfatazy alkalicznej i bilirubiny.
Biologiczna rola GGTP wiąże się z metabolizmem glutationu – jednego z najważniejszych przeciwutleniaczy w organizmie. Enzym pomaga komórkom odzyskiwać aminokwasy niezbędne do syntezy glutationu. Z tego powodu GGTP bywa opisywana także jako pośredni wskaźnik stresu oksydacyjnego.
Wynik podawany jest zwykle w jednostkach na litr (U/l). Zakresy referencyjne zależą od laboratorium, metody, a także płci – u mężczyzn górna granica normy jest zazwyczaj wyższa niż u kobiet. Zawsze należy porównywać wynik z normą podaną na konkretnym wydruku.
GGTP jest bardzo czułym, ale mało swoistym parametrem. Oznacza to, że łatwo reaguje na różne czynniki, ale sam podwyższony wynik nie wskazuje jednoznacznie przyczyny. Interpretacja wymaga zestawienia z innymi badaniami i wywiadem.
Dlaczego GGTP jest ważna dla sportowców
U osób intensywnie trenujących badania wątrobowe często sprawiają kłopot. Po ciężkim treningu siłowym lub długim biegu we krwi rosną AST, ALT i LDH, ponieważ enzymy te występują także w mięśniach szkieletowych. Klasyczna praca Petterssona i współpracowników z 2008 roku pokazała, że po nietypowym dla badanych wysiłku siłowym wartości tych enzymów mogą przypominać obraz uszkodzenia wątroby.
GGTP zachowuje się inaczej. Nie występuje w mięśniach w istotnych ilościach, więc sam trening zazwyczaj nie podnosi jej poziomu. W cytowanym badaniu GGTP pozostawała w normie, mimo znacznego wzrostu aminotransferaz. To czyni ją użytecznym „sędzią”: wysokie ALT i AST przy prawidłowej GGTP i wysokiej kinazie kreatynowej (CK) sugerują pochodzenie mięśniowe.
Drugim powodem jest to, że sportowcy częściej niż ogół populacji sięgają po suplementy, a niektórzy – po substancje hormonalne. Doustne sterydy anaboliczne z grupy 17-alfa-alkilowanych mogą powodować cholestazę i uszkodzenie wątroby, co często objawia się m.in. wzrostem GGTP i bilirubiny.
Trzecia kwestia to alkohol. W wielu środowiskach sportowych, zwłaszcza amatorskich, świętowanie po zawodach wiąże się z jego spożyciem. GGTP jest jednym z najczulszych wskaźników regularnego picia alkoholu.
Przyczyny podwyższonej GGTP
Podwyższona GGTP może mieć wiele źródeł. Lekarz zwykle zaczyna od najczęstszych i najprostszych do wykluczenia. Poniższa tabela przedstawia główne przyczyny oraz badania, które pomagają je różnicować.
| Przyczyna | Typowy obraz | Co jeszcze się sprawdza |
|---|---|---|
| Regularne spożywanie alkoholu | GGTP podwyższona, często wzrost MCV | Wywiad, AST/ALT, MCV, powtórzenie po abstynencji |
| Stłuszczenie wątroby (MASLD) | Umiarkowany wzrost GGTP i ALT, nadwaga | USG jamy brzusznej, glukoza, lipidogram |
| Cholestaza, choroby dróg żółciowych | GGTP i fosfataza alkaliczna wyraźnie podwyższone | Bilirubina, USG, ewentualnie dalsza diagnostyka |
| Leki indukujące enzymy | Izolowany wzrost GGTP | Przegląd przyjmowanych leków (np. przeciwpadaczkowych) |
| Doustne sterydy anaboliczne | GGTP, bilirubina, czasem ALT podwyższone | Wywiad, pełny panel wątrobowy, USG |
| Niektóre suplementy ziołowe | Różny, czasem uszkodzenie wątroby | Wywiad dotyczący suplementów, np. ekstraktów z zielonej herbaty w wysokich dawkach |
Na GGTP wpływają też palenie tytoniu, otyłość, cukrzyca i choroby trzustki. W dużych badaniach populacyjnych podwyższona GGTP w obrębie normy i powyżej niej wiązała się z wyższym ryzykiem chorób sercowo-naczyniowych i metabolicznych, co tłumaczy się m.in. jej związkiem ze stresem oksydacyjnym.
U sportowców warto szczególnie pamiętać o preparatach „spalających tłuszcz” i mieszankach ziołowych. W rejestrach przypadków polekowego uszkodzenia wątroby suplementy diety stanowią coraz większy odsetek zgłoszeń.
A co, jeśli GGTP jest poniżej normy?
Niski wynik GGTP rzadko ma znaczenie kliniczne. Wiele laboratoriów w ogóle nie podaje dolnej granicy normy albo ustala ją bardzo nisko. Niska aktywność enzymu zwykle oznacza po prostu, że wątroba i drogi żółciowe nie są obciążone.
W literaturze pojawiają się pojedyncze doniesienia łączące bardzo niską GGTP z niektórymi stanami, np. niedoczynnością tarczycy, jednak związek ten nie jest na tyle mocny, by wynik ten był sam w sobie powodem do diagnostyki. Niektóre leki, np. doustne środki antykoncepcyjne, mogą obniżać GGTP.
Dla osoby aktywnej fizycznie, bez objawów i z prawidłowymi pozostałymi parametrami, niska GGTP nie wymaga żadnych działań. Wręcz przeciwnie – niższe wartości w obrębie normy kojarzone są w badaniach populacyjnych z korzystniejszym profilem metabolicznym.
Jeśli jednak niski wynik towarzyszy niepokojącym objawom, takim jak przewlekłe zmęczenie, przyrost masy ciała czy uczucie zimna, warto omówić z lekarzem ewentualne badanie TSH.
Co robić przy nieprawidłowym wyniku
Pierwszym krokiem przy podwyższonej GGTP nie powinien być suplement „na wątrobę”, lecz rzetelna analiza okoliczności badania. Wiele nieprawidłowości wynika z błędów przygotowania lub przejściowych czynników.
- Powtórz badanie po 2–4 tygodniach, rano, na czczo, bez alkoholu przez co najmniej kilka dni wcześniej.
- Zrezygnuj z ciężkiego treningu na 48–72 godziny przed pobraniem, by ułatwić interpretację pozostałych enzymów.
- Sporządź listę wszystkich leków, suplementów i preparatów ziołowych, także tych przyjmowanych „okazjonalnie”.
- Wykonaj pełny panel: ALT, AST, fosfataza alkaliczna, bilirubina, CK, a w razie potrzeby USG jamy brzusznej.
- Omów wyniki z lekarzem rodzinnym, hepatologiem lub gastroenterologiem.
Jeśli przyczyną okaże się alkohol lub stłuszczenie wątroby, najskuteczniejsze są zmiany stylu życia: ograniczenie alkoholu, redukcja nadmiaru tkanki tłuszczowej i regularny wysiłek. W przypadku podejrzenia toksycznego działania suplementu lub substancji hormonalnej konieczne jest ich odstawienie i kontrola lekarska.
Natychmiastowej konsultacji wymagają objawy takie jak zażółcenie skóry lub oczu, ciemny mocz, odbarwiony stolec, świąd skóry czy ból pod prawym łukiem żebrowym.
Wnioski redakcji
GGTP to czuły wskaźnik obciążenia wątroby i dróg żółciowych, który – w przeciwieństwie do AST i ALT – praktycznie nie reaguje na uszkodzenie mięśni. Dzięki temu jest szczególnie cenny w interpretacji badań osób trenujących.
Najczęstsze przyczyny podwyższonej GGTP to alkohol, stłuszczenie wątroby, leki i niektóre suplementy, a u części sportowców – doustne sterydy anaboliczne. Niska GGTP zwykle nie ma znaczenia.
Każdy nieprawidłowy wynik powinien zostać powtórzony i omówiony z lekarzem w kontekście pozostałych badań.
W kolejnych artykułach piszemy o interpretacji ALT i AST po treningu, o kinazie kreatynowej u sportowców oraz o tym, które suplementy mogą obciążać wątrobę.
Bibliografia
- Whitfield JB. Gamma glutamyl transferase. Crit Rev Clin Lab Sci. 2001;38(4):263–355.
- Pettersson J, Hindorf U, Persson P, et al. Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. Br J Clin Pharmacol. 2008;65(2):253–259.
- Kwo PY, Cohen SM, Lim JK. ACG clinical guideline: evaluation of abnormal liver chemistries. Am J Gastroenterol. 2017;112(1):18–35.
- Lee DH, Blomhoff R, Jacobs DR Jr. Is serum gamma glutamyltransferase a marker of oxidative stress? Free Radic Res. 2004;38(6):535–539.
- Koenig G, Seneff S. Gamma-glutamyltransferase: a predictive biomarker of cellular antioxidant inadequacy and disease risk. Dis Markers. 2015;2015:818570.
- Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
- https://anaboliki-pl.com/
